Wednesday, July 22, 2015

فرهنگ یا ژن‌ها؛ کدام یک ما را می سازند؟


لانتس فلمینگ میلر
برگردان: زهیر باقری نوع‌پرست 


بحث بر سر اینکه ما تا چه اندازه محصول ژن‌ها یا محیط خود هستیم هم‌چنان داغ است. همان‌طور که جسه پرینتس در کتاب جالب توجه و مستند خود، «فراتر از سرشت بشر» اشاره می‌کند، جدال بین سرشت و پرورش دست کم به زمان افلاطون و ارسطو در سده‌ی چهارم پیش از میلاد باز می‌گردد.

از سده‌ی نوزدهم میلادی، هنگامی که برای نخستین بار به شکل علمی به هر دو موضوع فرهنگ و وراثت بیولوژیک پرداخته شد، علوم متفاوت به این جدال علاقه‌مند شدند، از روانشناسان نهادگرای سده‌ی نوزدهم گرفته تا نیم قرن رفتارگرایی در سده‌ی بیستم. از دهه‌ی ۶۰ سده‌ی بیستم دید اکثریت این است که «در ژن های ماست». کتاب‌های مشهور سرشت‌گرا، مانند کتاب‌های استفان پینکر، همه جا را اشباع کرده‌اند.

کتاب خوشخوان پرینتس هم ظاهراً برای همان مخاطبان نوشته شده است. هرچند، او برخلاف پینکر بر این باور است که سمت و سوی تحقیق‌ها پس از چرخش مهم به سمت ذات، نیروی خود را از دست داده است، و در حال حرکت در جهت مخالف است. از دهه‌ی ۷۰ سده‌ی بیستم میلادی، دانشمندان برجسته‌ای مانند ریچارد لونتین، با سرشت‌گرایانی مانند ریچارد هرنشتاین به مقابله پرداخته‌اند، و الهام‌بخش تحقیق‌های فراوانی در زیر سوال بردن تمایلات فطری و وابسته به ژن بوده‌اند.

تحقیق‌های زیادی کاستی‌های سرشت‌گرایی را نشان می‌دهند، که برخی از آن‌ها این ایده را تقویت می‌کنند که محیط ما بیش از برنامه‌ریزی ژنتیک در شکل‌گیری رفتار ما نقش دارند. پرینتس خواهان میدان دادن منصفانه به طرف دیگر بحث یعنی پرورش‌گرایی است.

او شواهد زیادی را برای فروریختن سلطه‌ی سرشت‌گرایی در نیم سده‌ی گذشته با کلامی ملایم و متقاعدکننده ارائه می‌کند. بنا بر شواهد به نظر می‌رسد تفاوت‌های ژنتیک نقش نسبتاً ناچیزی در جنسیت، روابط عاشقانه و جنسی، زبان، هوش، ساخت هیجانی، اخلاق، و بیماری‌های روانی بازی می‌کنند. در عوض، فرهنگ و تربیت در اکتساب زبان، پرورش معرفت پایه‌ای مانند تمایز قائل شدن بین رنگ‌ها، یا جاندار از غیرجاندار، رشد سطح هوش مقایسه‌ای (اگر بتوان چنین چیزی را اندازه گرفت)، هم‌چنین در اینکه زنان در مقایسه با مردها چگونه رفتار میکنند، در اینکه به لحاظ جنسی به چه کسی تمایل پیدا می‌کنید و حتی در گونه‌هایی از احساسات و هیجان‌هایی که تجربه می‌کنید، کاملاً نقش دارند.

برخی از جنبه‌های انسان‌ها، مانند هوش و جنسیت، چند دهه‌ای هست که به عنوان پدیده‌هایی عمیقاً محیطی مورد بحث قرار می‌گیرند، حتی توسط سرشت‌گرایان سابقی مانند نوآم چامسکی. در نقطه‌ی مقابل، اکتساب زبان مدت زیادی در طلسم ژنتیک گرفتار بوده: تا زمانی که چامسکی کتاب «رفتار کلامی» اسکینر را نقد نمود و نظریه‌ی مشهوری از دستور جهانی ذاتی معرفی کرد. هرچند، زبان‌شناسان، روان‌شناسان و فیلسوف‌ها مشکلاتی که دیدگاه دستور ذاتی در تبیین یافته‌های به خصوص دارد، نشان داده‌اند.

به عنوان مثال، به نظر می‌رسد کودکان «فرآیند یادگیری آماری» را در همه گونه کاری اعمال می‌کنند، مانند «یادگیری پیامد حرکت عضلات لازم برای مهارت‌های فیزیکی». با این حال، به نظر می‌رسد که یادگیری آماری تبیین‌کننده‌ی بسیاری از پدیده‌هایی است‌ که چامسکی آن‌ها را نمونه‌ای برای یکتایی زبان‌آموزی می‌داند، درست همان‌طور که نظریه‌ی دستور ذاتی نیز چنین است؛ به طور مثال، «فقر محرک» (کودکان جملات نسبتاً کمی را می‌شنوند برای اینکه بتوانند میزان اطلاعات دستوری-ساختاری را گردآوری نمایند)، یا دوران حیاتی کودکی برای یادگیری یک زبان (برای اینکه کودکان کاربر زبان شوند، باید قبل از حدود سن شش سالگی زبانی را تجربه کنند).

اگر کودکان یادگیری آماری را به بیشتر پدیده‌های اجتماعی اعمال کنند، و چنین یادگیری را بتوان با زبان‌آموزی نیز تبیین کرد، چرا به بعد مجزایی از یادگیری زبان نیاز داشته باشیم؟

قوت اصلی «فراتر از سرشت بشر» در رویکردش به رفتار است که الهام‌بخش تحقیقات تجربی بسیاری شده است: هوش و جنسیت- بحث‌هایی که به شکلی ناگسستنی با ارزش‌های آزادی و برابری گره خورده‌اند. این کتاب در بررسی بیماری‌های روانی و معرفت فطری دچار تزلزل‌هایی می‌شود، شاید به این دلیل که برخلاف هوش و جنسیت، این دو خصیصه یا ظرفیت نیستند، بنابران تعیین دقیق اینکه چه چیزی فطری است یا خیر چالش‌برانگیز است.

اینکه دانش فطری چیست نامشخص باقی می‌ماند: مکانیزم‌های فطری یادگیری در کودکان چه هستند، دانش چیست؟ کودکان در سنین پایین به لبخند، چشم‌ها و اخم کردن واکنش نشان می‌دهند، به شکلی که انگار فهمی از این خصوصیات دارند، حتی اگر این معنا گزاره‌ای نباشد (این لبخند یعنی که تو خوشحال هستی)، و بنابراین به معنای دقیق دانش نیست. در این بخش راه زیادی برای پیمودن هست، که با تحلیل اینکه «دانش» در اینجا چیست شروع شود.

مانند بیماری‌های جسمانی، بیماری‌های روانی نیز همه‌گیر‌شناسی دارند، و این دو به فرهنگ‌های متفاوت وابسته هستند. پرینتس به شکل قانع‌کننده‌ای جلوه‌های بیماری‌های روانی را در تفاوت‌های فرهنگی ردیابی می‌کند، و خاطرنشان می‌کند که برخی از آسیب‌ها تنها در برخی از فرهنگ‌ها بروز پیدا می‌کنند. به عنوان مثال، به نظر می‌رسد که افسردگی به میزان بسیار زیادی با میزان صنعتی شدن محیطی که در آن زندگی می‌کنید، ارتباط داشته باشد.

ولی اسکیزوفرنی و اختلال دوقطبی جهانی‌تر هستند و پرینتس تایید می‌کند که این دو بیماری ممکن است در زمینه‌های وراثت ژنتیک ریشه داشته باشند. تلاش پرینتس برای ردیابی آسیب‌های وابسته به فرهنگ در یادگیری یک جمعیت در مورد بیماری روانی خود – ما در جوامع صنعتی می آموزیم که افسرده بشویم – به عنوان راهی برای مقابله با شرایط افسرده‌کننده، به خوبی ترسیم نمی‌شود و  او در برخی مواقع نکته‌ی مورد منازعه را مسلم فرض گرفته است. علاوه بر این، اگر فرهنگی در تامین نیازهای انسانی بخش عمده‌ای از جمعیتش ناتوان باشد، دیگر چه چیزی هست که تامین آن را بیاموزیم، همان‌طور که واکنش ما به کمبود ویتامین ث تامین کردن آن است.

به نظر می‌رسد اخلاق نیز بین فرهنگ‌ها متفاوت است. پرینتس فرض می‌گیرد که «ما در بند ارزش‌هایی که آموخته‌ایم نیستیم و می‌توانیم امکان تجدیدنظرهای اخلاقی را بررسی کنیم.» (ص ۳۲۹) با این حال چگونه می‌توانیم این کار را انجام دهیم، مگر اینکه اخلاقی در بین ما وجود داشته باشد، به شکلی که بتوانیم در آن  برای یک گروه یا شخص تجدیدنظر کنیم؟

این موضع که انسان‌ها تا حدود زیادی ساخته‌ی فرهنگ خود هستند در مقابل اینکه انسان ها محصول بیولوژی خود هستند قرار می‌گیرد، که دو مشکل عمده دارد. اول اینکه این گفته به همان اندازه‌ی «ما ساخته‌ی بیولوژی خود هستیم» گنگ است و دوم اینکه بر اساس چه معیاری باید یکی از این دو رویکرد را انتخاب کرد؟ پرسش مهم دیگر این است که چه چیزی باعث می‌شود ما یکی از این دو موضع را انتخاب کنیم؟ آیا این انتخاب مسئله‌ی ایدئولوژی است؟

در ابتدای کتاب پرینتس اشاره می‌شود که برخی از محققان (مت رایدلی، ریچرسن و بوید) ما را به برقرار کردن صلح میان سرشت و پرورش فراخوانده‌اند. ولی پرینتس آشتی میان این دو را رد می‌کند، چرا که هنگامی که این دو موضع اعلام صلح کنند، طرفین درگیری بر موضع خود بیش از موضع دیگری تاکید خواهند کرد و مناظره‌های علمی به ندرت توسط سازش به سرانجام می‌رسند. مدافعان سرشت و پرورش، هر یک از موضع خود دفاع خواهند کرد، و دیدگاه خود را به عنوان راهی که می‌توان به وسیله‌ی آن بیماری‌های روانی را درمان کرد، معرفی می‌کنند. هرچند ادبیات پرینتس – طرفین درگیر، آشتی و کلمه صلح که خود من هم به کار می‌برم – نشان دهنده‌ی جنگ و نبرد قدرت است؛ و نبرد قدرت از سائقی برای کنترل خبر می‌دهد.

بین دو حد غایی که ژن‌ها یا محیط چه چیزی از ما را تشکیل می‌دهند، زمینی وسیع، بی‌صاحب و اکتشاف‌نشده وجود دارد و در این زمین هر آنچه که ما به عنوان انسان هستیم در خطر است. چه کسی باید تدبیر کند که انسان‌ها چه کاری انجام دهند یا تبدیل به چه بشوند؟ کدام گروه باید انسان‌ها را کنترل کند؟ به عنوان مثال، اگر یک طرف این مناظره مسلط شود، می‌تواند سیاست‌های خاصی را برای انواع بشر توجیه کند، چرا که مثلاً ۹۰% آنچه که انسان بودن ما را تشکیل می‌دهد (انگار می‌توان این را اندازه گرفت) توسط سرشت یا پرورش تعیین می‌شود. کنترل ۹۰% از آنچه که انسان بودن ما را تشکیل می‌دهد جای بسیار کوچکی برای حاشیه‌ی خطا باقی می‌گذارد.

حال اگر حق با آشتی‌جویان باشد و انسان‌ها به صورت ۵۰-۵۰ توسط سرشت و پرورش تعیین شوند چه؟ در چنین شرایطی اگر یک طرف بحث سعی کند نژاد بشر را به شکلی درآورد، احتمال خطای بسیار بالایی وجود دارد. تاثیر سرشت بر یک وجه بشریت و تاثیر پرورش بر وجه دیگر آن به شکل ناگسستنی رشد می‌کنند و تاثیر دوگانه‌ی پیچیده‌ای بر انسان می‌گذارند که تدبیر سرنوشت بشر تقریباً غیرممکن است، اگر ستمگرانه و غیراخلاقی نباشد. پرینتس از انعطاف‌پذیری فرهنگی‌ای سخن می‌گوید که انسان‌ها اگر به طریق اولی توسط فرهنگ شکل می‌گرفتند، آن را داشتند.

هرچند، اگر انسان‌ها به طریق اولی توسط ژن‌هایشان تعین یافته باشند، دستکاری ژن‌ها می‌تواند انعطاف‌پذیری فراهم آورد، در حالی که فرهنگ به صورت نسبی ثابت باقی بماند. هر دو دیدگاه در آزمایشهای اجتماعی سده‌ی گذشته نفوذ کردند: در سویه‌ی سرشت‌گرایان، نازی‌ها و حتی تلاش‌های دولت آمریکا برای شکل بخشیدن به بشریت از طریق دستکاری‌های به‌نژادی؛ در سویه‌ی پرورش‌گرایان، شوروی سابق و خمرهای سرخ سعی کردند بشریت را از طریق دستکاری فرهنگی قالب‌ریزی کنند.

با این حال، اگر ما انسان‌ها به طریق اولی  توسط ژن‌ها و فرهنگ تعیین نشویم، بلکه ترکیبی از آن‌ها به شکل ۵۰-۵۰ وجود داشته باشد، هرگونه تلاش برای شکل بخشیدن به بشریت، حتی اگر برای نفع بشر باشد، نامربوط است. تحقیق‌های روانشناختی و مردم‌شناختی ممکن است از طریق گسترش فهم ما کمک بیشتری به ما کنند. با فهمیدن هر چه بیشتر خود، بدون اینکه در بیولوژی یا فرهنگ گیر بیافتیم، می‌توانیم در سطح فردی به بهتر شدن زندگی خود همت بگماریم. به عنوان مثال، با درمان فردیِ شخصی که بیماری روانی دارد خیلی بهتر می‌توان به او کمک کرد تا با وادار کردن او به شرکت در برنامه‌های بیولوژیک یا روانی-اجتماعی.

به رغم این نگرانی‌ها، کتاب پرینتس، تاخت و تازی هوشمندانه، برنده و شجاعانه در قلمرویی است که مدت‌ها جبرگرایی ژنتیک در آن حکمفرما بوده است. هر شخصی که به این بحث علاقه دارد – به خصوص علاقه‌مندان بدون تعصب جبرگرایی ژنتیکی – باید این کتاب را که تحقیقی گسترده است بخوانند، و آماده مواجه شدن با چالش‌های آن باشند.

پست آخر.

اوراق شعر ما را بگذار تا بسوزند لب های باز ما را بگذار تا بدوزند بگذار خون ببارد از روی سینه ما روزی شکفته گردد گلهای کينه ما